पीपल्स हेल्पलाईन आणि भारतीय जनसंसदेचा पुढाकार
एल निनो पाणीबाणीच्या पार्श्‍वभूमीवर ‘रेन गेन बॅटरी’ स्विकारण्याचे आवाहन; स्थानिक नैसर्गिक साधनांचा शास्त्रीय उपयोग आणि गावनिहाय पाणी नियोजनावर भर देण्यासाठी करणार जागृती
अहिल्यानगर (प्रतिनिधी)- महाराष्ट्रातील पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतीला जलसुरक्षेचा आधार देण्यासाठी पीपल्स हेल्पलाईन आणि भारतीय जनसंसदेच्या वतीने ‘काळी आई भूजल स्वराज्य’ची घोषणा करण्यात आली आहे. पावसाचे पाणी अडविणे, जमिनीतील ओलावा जपणे, योग्य ठिकाणी भूजल पुनर्भरण करणे आणि उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे, या उद्देशांसाठी ‘रेन गेन बॅटरी’ची संकल्पना संघटनेच्या माध्यमातून पुढे आणण्यात आली असल्याची माहिती पीपल्स हेल्पलाईनचे अध्यक्ष ज्येष्ठ विधीज्ञ ॲड. कारभारी गवळी यांनी दिली.
जागतिक हवामान संघटनेच्या सप्टेंबर 2026 मधील माहितीनुसार एल निनो आणखी तीव्र होण्याची आणि फेब्रुवारी 2027पर्यंत टिकण्याची अत्यंत उच्च शक्यता आहे. या पार्श्‍वभूमीवर जलसुरक्षेची पूर्वतयारी आवश्‍यक आहे. महाराष्ट्रातील स्थानिक पाऊस आणि पिकांचे निर्णय प्रादेशिक हवामान अंदाजांनुसार घ्यावे लागतील. या अभियानाचा केंद्रबिंदू गावाच्या परिसरातील नैसर्गिक साधनांचा भूगर्भरचनेनुसार उपयोग करणे हा आहे. पावसाळ्यातील पाणी साठवून त्याचा उन्हाळ्यात नियोजित उपयोग करण्यासाठी प्रत्येक गावाने आपल्या पाणलोटाचा अभ्यास करावा. काळ्या आईची उत्पादकता टिकविण्यासाठी जमिनीतील ओलावा आणि भूजल या दोन्हींचे संवर्धन एकत्र करावे, अशी संकल्पना आहे.
महाराष्ट्राचा सुमारे 82 टक्के भूभाग दख्खनच्या बेसॉल्ट खडकांनी व्यापलेला आहे. या खडकांतील झिजलेले थर, सांधे आणि जोडलेल्या भेगा भूजल साठवण व प्रवाहासाठी महत्त्वाच्या असतात. त्यामुळे मुरूम दिसतो म्हणून प्रत्येक ठिकाणी वेगाने पाणी मुरेल किंवा वर्षभर पाणी उपलब्ध राहील, असे गृहीत धरता येणार नाही. प्रत्यक्ष भूगर्भ सर्वेक्षणातून योग्य पुनर्भरण क्षेत्रे निवडणे आवश्‍यक आहे. स्थानिक दगड, खडी आणि योग्य आकाराची वाळू यांचा पुनर्भरण संरचनांतील गाळणी थरांसाठी उपयोग करता येतो. भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेने महाराष्ट्रातील अशा प्रयोगांची नोंद केली आहे. पाणी जमिनीत सोडण्यापूर्वी गाळ अडविण्याची आणि आवश्‍यक शुद्धीकरणाची व्यवस्था हवी. रचनांची नियमित देखभाल आणि गाळ काढणे यांनाही तितकेच महत्त्व आहे.
‘रेन गेन बॅटरी’साठी चार परस्परपूरक कृती सुचविण्यात येत आहेतपाणलोटात पाऊस अडविणे, शेतातील ओलावा टिकविणे, योग्य जलधारक थरात पुनर्भरण करणे आणि पाणी उपलब्धतेनुसार शेतीचे नियोजन करणे. स्थानिक परिस्थितीनुसार समोच्च बांध, चर, पाझर तलाव किंवा इतर योग्य रचनांची निवड करावी. सेंद्रिय आच्छादन आणि योग्य वृक्षसंवर्धन यांचीही या नियोजनात सांगड घालण्याचे आवाहन संघटनांनी केले आहे.
‘भूजल स्वराज्य’ साधण्यासाठी गावाने पाण्याचा सामूहिक हिशेब ठेवणे गरजेचे आहे. किती पाऊस पडला, विहिरींची पातळी किती बदलली, किती उपसा झाला आणि उन्हाळ्यासाठी किती पाणी राखायचे, याची नोंद ग्रामसभेसमोर मांडावी. पिण्याचे पाणी आणि आवश्‍यक पर्यावरणीय गरजा सुरक्षित ठेवून पिकांची निवड व सिंचनाचे नियोजन करावे. ठिबक सिंचनासोबत एकूण पाणी उपसावरही नियंत्रण आवश्‍यक आहे.
शासनाने भूजल सर्वेक्षण, तांत्रिक मार्गदर्शन आणि योग्य जलसंधारण कामांसाठी मदत उपलब्ध करून द्यावी. ग्रामसभा, शेतकरी, महिला आणि युवकांनी गावनिहाय पाणी नियोजनात सहभागी व्हावे, अशी अभियानाची प्रस्तावित कृतीदिशा आहे. प्रत्येक गावात निवडक प्रात्यक्षिक क्षेत्र उभारून पाऊस, भूजल पातळी आणि उन्हाळ्यातील विहिरींची कामगिरी तपासावी; ‘काळी आई भूजल स्वराज्य’चा संकल्प पावसाच्या थेंबाला शेतीच्या भवितव्याशी जोडणारा आहे. नैसर्गिक साधनांचा शास्त्रीय उपयोग, लोकसहभाग आणि जबाबदार जलव्यवस्थापन यांच्या आधारे एल निनो पाणीबाणीला सामोरे जाण्याची गावांची क्षमता वाढविणे, हे अभियानाचे ध्येय असल्याचे ॲड. कारभारी गवळी यांनी म्हंटले आहे.
‘काळी आई भूजल स्वराज्य’ मोहिमेसाठी अशोक सब्बन, प्रकाश थोरात, ॲड. अमित थोरात, राहुल आढाव, बाळासाहेब पालवे, आनंद आढाव, अशोक भोसले, पोपट भोसले, वीर बहादुर प्रजापती, शाहीर कान्हू सुंबे, अभिमान शिंदे, बाबासाहेब भोसले आदी प्रयत्नशील आहेत.